Các nền tảng số nên thực hiện công khai rõ ràng khối vốn dự phòng on-chain

Nước ta hiện bắt đầu thời kỳ thẩm định các văn kiện trước lúc phê chuẩn thử nghiệm những sàn trao đổi loại tiền điện tử dựa trên Nghị quyết 05/2025/NQ-CP. Giữa tình hình ấy, báo giới Dân trí vừa thực hiện buổi trò chuyện cùng ông Nghiêm Minh Hoàng - Chuyên viên Triển khai Fintech, Hội Blockchain cùng Tài sản số Việt Nam (VBA), ngoài ra là Cố vấn Cấp cao Chiến lược ở Doanh nghiệp 1Matrix - xoay quanh các yếu tố luật pháp, công nghệ cùng bảo vệ người chơi đang được cộng đồng chú trọng.

Những bước thận trọng nhằm thiết lập thị trường các tiền điện tử chính quy

Chào ông, từ Nghị quyết 05/2025/NQ-CP kèm thời hạn thử nghiệm là 5 năm, ông nhìn nhận ra sao về đặc điểm “mở” hay độ “chặt” tại lộ trình ấy lúc chúng ta hiện ở thời điểm thẩm định các giấy tờ trước khi phê duyệt thí điểm những sàn tiền mã hóa ở Việt Nam?

• Nghị quyết 05 được soạn thảo dựa trên tư duy “mở có giới hạn”, một phương án tiếp cận kỹ lưỡng, có giám sát, tương thích với thực trạng đất nước vẫn đang tại quá trình hoàn thiện các khung luật lệ cho dạng tài sản còn khá mới mẻ này.

Tính “mở” thể hiện tại việc, lần đầu tiên Việt Nam có chính sách sandbox (thí điểm có kiểm soát) đối với lĩnh vực tài sản mã hóa với hạn định 5 năm, cho phép hoạt động liên tục kể cả sau lúc hết giai đoạn thử nghiệm, tới lúc có văn bản chỉnh sửa thay thế.

Điều ấy tức là thị trường không bị bất ngờ “ngắt” sau lúc sandbox chấm dứt. Trình tự cấp phép cũng có mốc định cụ thể: Sau khi nhận đủ hồ sơ chuẩn, Bộ Tài chính có 30 ngày cùng Bộ Công an và Ngân hàng Nhà nước để đánh giá rồi đưa quyết định.

Tính “chặt” bộc lộ rõ ở các tiêu chuẩn tham gia thị trường. Tiền điều lệ thấp nhất 10.000 tỷ đồng là mức đặt ra nhằm bảo đảm sức mạnh tài chính của bên tham gia. Cơ cấu hạ tầng thông tin phải đạt mức độ 4 về an toàn mạng lưới thông tin trước lúc hoạt động. Lượng đơn vị được tham gia được hạn chế tối đa 05 tổ chức trong thời gian thí điểm.

Nhà nước giữ quyền tạm dừng, đình chỉ hoặc hủy bỏ thử nghiệm khi nảy sinh rủi ro tác động tới an ninh kinh tế - ngân tệ hay trật tự dân sinh.

Nhìn chung lại, cấu trúc của Nghị quyết 05 cho thấy ưu tiên đặt sự ổn định của hệ thống kinh tế lên trên tốc độ tăng trưởng thị trường, một phương án có cơ sở khi nhìn vào thực tế các bài học từ những sự cố tại thị trường tài sản mã hóa quốc tế trong vài năm vừa qua.

Dưới góc nhìn của ông, trong hoàn cảnh Việt Nam là quốc gia thứ 46 pháp lý hóa tài sản mã hóa, đâu là các bài học kinh nghiệm tại quốc tế mà chúng ta nên đặc biệt lưu tâm?

• Theo số liệu từ Atlantic Council, tại 75 lãnh thổ được quan sát, có 28 nơi đã thiết lập được khuôn khổ đủ cả bốn khía cạnh: Thuế, AML/CFT (chống rửa tiền/chống tài trợ khủng bố), bảo vệ người dùng và cấp phép. Điều này minh chứng một chân lý chung, pháp lý hóa là bước khởi đầu của một hành trình dài hơn, tạo dựng hệ thống kiểm soát đủ sâu và đủ thực tế.

Sự kiện sàn FTX đổ vỡ vào năm 2022 hay được lấy làm một điểm so sánh chủ chốt và bài học từ biến cố này không nằm ở vấn đề kỹ thuật.

Nghiên cứu sau đó chỉ ra các vấn đề cốt lõi hơn: Mâu thuẫn quyền lợi lúc một thực thể nắm giữ nhiều nhiệm vụ trong một hệ sinh thái, việc chẳng phân tách vốn khách hàng với vốn của đơn vị, và thiếu rõ ràng về tình hình tài sản - trách nhiệm. Bản khuyến cáo chính sách từ IOSCO vào năm 2023 cũng chỉ ra ba nguy cơ trọng tâm nên được quản lý: mâu thuẫn quyền lợi, bảo vệ vốn khách hàng cùng gian lận làm giá thị trường.

Cũng từ thực tế thế giới, có một tiêu chuẩn rất đáng để Việt Nam tự tin áp dụng ngay từ đầu. Nhóm đặc nhiệm tài chính về phòng rửa tiền (FATF) trong bản báo cáo mới nhất năm 2025 nói, 73% các khu vực luật pháp tại nhóm không cấm bên cung ứng dịch vụ tài sản ảo (VASP) đã ra luật lệ vận hành Travel Rule - phương thức đòi hỏi những đơn vị cung cấp dịch vụ tài sản số phải gửi thông tin định danh người gửi và người nhận đi kèm mỗi lệnh chuyển.

Đó là lớp phòng vệ then chốt mà nhiều khu vực hiện đại đã thiết lập được và Việt Nam hoàn toàn có nền tảng luật pháp nhằm áp dụng ngay từ thời kỳ thử nghiệm, khi Nghị quyết 05 đã bắt các sàn thực hiện AML/CFT giống như tổ chức tài chính.

Nếu chúng ta đưa Travel Rule vào hệ thống quản lý sớm, Việt Nam không chỉ loại bỏ được điểm yếu mà những sàn phá sản từng gặp sai lầm, mà còn khẳng định mình là thị trường đáng tin cậy trong lòng giới đầu tư thế giới, một ưu thế chiếm lĩnh rõ rệt khi lôi kéo nguồn vốn cùng liên kết xuyên quốc gia.

Ông nhận định như nào về việc áp dụng khung thuế 0,1% tại mỗi lệnh giao dịch qua Thông tư 32/2026 vừa ban hành đối với tâm trạng người đầu tư và sự phát triển của các sàn nội địa?

• Thông tư 32/2026/TT-BTC có hiệu lực từ ngày 27/3/, được áp dụng xuyên suốt thời kỳ thử nghiệm. Về thiết kế, việc chuyển nhượng, buôn bán tài sản mã hóa không nằm trong diện đóng thuế GTGT; cá nhân đóng thuế TNCN 0,1% dựa trên số tiền mỗi lần chuyển dịch qua đơn vị cung ứng dịch vụ có cấp phép; thực thể nước ngoài buôn bán qua sàn cũng đóng thuế TNDN ở ngưỡng 0,1% từ doanh thu từng giao dịch.

Xét tổng thể, đó là cách thức thuế tương đối dễ dàng, thuận lợi trong thu và trừ tại nguồn - điểm cốt yếu trong hoàn cảnh thị trường còn tại thời điểm khởi tạo. Thiết kế này tạo sức hút đưa các hoạt động mua bán vào những hệ thống có cấp phép, qua đó giúp minh bạch hóa dòng luân chuyển vốn. Đồng thời, việc thi hành mức thuế ấn định trên mỗi lệnh chuyển giúp người chơi tự chủ tính toán phí, giảm bớt nguy cơ xảy ra ngoài dự liệu.

Dù vậy, một điểm nên tiếp tục chú ý là phương thức thu thuế qua doanh thu mỗi lần, thay vì qua lợi nhuận thực, có khả năng làm tăng phí đối với nhóm người dùng có mật độ mua bán cao. Đây chẳng phải là điểm nghẽn mang tính cốt lõi của chính sách, mà là đặc điểm cần phải nhìn nhận trong quá trình triển khai thực tế, nhằm làm tiền đề cho phía quản lý điều chỉnh tương thích lúc cần thiết.

Nhằm bảo đảm an toàn cho tiền của khách hàng, ngoài những quy chuẩn về cơ sở, theo ông, những sàn mua bán nên có phương án liên kết ra sao với Bộ Công an cùng Ngân hàng Nhà nước trong việc quản lý các lệnh chuyển khả nghi?

• Dựa vào thiết kế của Nghị quyết 05, phương thức liên kết được định hình theo ba tầng. Tầng đầu tiên là trách nhiệm gửi tin định kỳ, chậm nhất ngày 10 mỗi tháng, đơn vị cung ứng dịch vụ phải báo cáo đồng thời tới Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước và Bộ Công an về thực trạng thị trường mua bán.

Tầng thứ hai là duy trì dữ liệu lâu dài tại máy chủ đặt ở Việt Nam ít nhất 10 năm, gồm có lịch sử mua bán, ký hiệu ví, nhật ký địa chỉ IP, thông tin máy móc truy cập cùng tài khoản ngân hàng kết nối. Đây là kho tư liệu phục vụ thanh tra số về sau.

Tầng thứ ba, then chốt nhất ở phương diện phòng chống sai phạm, là mảng AML/CFT. Luật Phòng, chống rửa tiền 2022 cùng Thông tư 27/2025/TT-NHNN đòi hỏi chủ thể báo cáo phải thông tin lệnh chuyển khả nghi tới Cục Phòng, chống rửa tiền - không kể lượng tiền lệnh chuyển, và thực hiện ngay cả lúc lệnh chuyển chưa hoàn thành. Nghị quyết 05 tiến xa hơn khi ép những đơn vị cung ứng dịch vụ tài sản số thi hành chính sách AML/CFT giống với các thực thể tài chính.

Một yếu tố nên tiếp tục đẩy mạnh tại giai đoạn sau là phương thức chia sẻ cảnh báo theo vận tốc thực giữa sàn, Ngân hàng Nhà nước, Bộ Công an cùng các bên quản lý có liên quan. Thị trường tài sản mã hóa hoạt động liên tục 24/7 và rủi ro có khả năng lan tỏa rất lẹ, vì thế khả năng đáp trả sớm là điều kiện mấu chốt hỗ trợ cho những báo cáo định kỳ đã được quy định.

Trong hoàn cảnh tội phạm số ngày một ranh ma, các công nghệ bảo mật nào cần được liệt vào danh mục cưỡng bách đối với những đơn vị mong muốn được phê duyệt thử nghiệm?

• Nếu nhìn qua thực tế thế giới, đặc biệt từ kinh nghiệm vận hành của các sàn trao đổi tài sản mã hóa lớn như Coinbase ở Mỹ - nơi vừa là hệ thống mua bán vừa giữ vai trò lưu ký vốn cho khách hàng tổ chức, có thể thấy câu chuyện an ninh hiện nay không còn ở từng công nghệ đơn lẻ, mà ở cách xây dựng toàn bộ phương thức lưu ký như một “dây chuyền kiểm soát” đồng nhất.

Ngày trước, an ninh thường được xem là những cách thức phòng vệ tấn công máy móc, còn lưu giữ đi cùng việc quản lý mã và tách biệt ví nóng - ví lạnh. Tuy nhiên, thực tế chứng minh rủi ro ngày nay ít đến bởi việc đập tan các thuật toán an ninh, mà hướng sang đánh vào việc quản lý định danh số, thói quen người dùng, lỗi lầm nhân sự hoặc các lỗ hổng tại chuỗi cung cấp dịch vụ.

Vì vậy, một mạng lưới an toàn chẳng được đánh giá qua khối lượng công nghệ, mà bởi năng lực xây dựng dây chuyền kiểm soát đủ chặt chẽ để không một kẽ hở riêng lẻ nào có thể dẫn tới thất thoát tài sản. Dây chuyền này gồm nhiều tầng: từ định danh cá nhân, quản lý truy cập, chia nhỏ quyền hạn nội bộ, tới phương thức phê duyệt đa tầng và giám sát lệnh chuyển liên tục.

Trong khuôn khổ Nghị quyết 05, sàn mua bán cưỡng bách phải đạt chuẩn an toàn thông tin mạng cấp độ 4, đó đã là tập quy chuẩn an ninh mạng mức độ cao nhất rồi. Tuy vậy, để vận hành tốt, những quy chuẩn này cần được lồng vào một sơ đồ lưu ký đồng bộ, nơi công nghệ, quy trình cùng con người được quản trị song hành.

Nói cách khác, bài toán chẳng còn là “cần thực hiện công nghệ nào”, mà là “xây dựng dây chuyền kiểm soát thế nào” nhằm bảo đảm rằng lỗi lầm ở bất kể vị trí nào, từ người dùng, nhân sự nội bộ tới đối tác bên ngoài đều chẳng thể chạm đến lõi vốn.

Chú trọng công khai hóa nhằm giữ gìn quyền lợi cho nhà đầu tư

Một trong các điều được người chơi chú trọng nhất bây giờ là năng lực thanh khoản cùng mức an toàn của vốn gửi vào. Ông nghĩ gì về ý kiến cho rằng các sàn mua bán có nghĩa vụ công khai rõ ràng và thường xuyên khối lượng vốn dự trữ để khách hàng có thể kiểm chứng ngay tại mạng (on-chain)?

• Câu chuyện minh bạch về vốn dự phòng thực chất là kinh nghiệm được lấy từ một số biến cố lớn ở thị trường toàn cầu, tiêu biểu là FTX. Điểm chung của các biến cố ấy chẳng phải do lỗi máy móc, mà là khách hàng cùng phía quản lý chẳng có phương tiện để kiểm tra độc lập thực trạng hiện có của vốn dự phòng so với nghĩa vụ của sàn.

Trong bối cảnh đó, cách thực hiện ở Nghị quyết 05 bộc lộ tầm nhìn rõ về phương thức minh bạch. Các yêu cầu về phân tách tiền khách hàng khỏi vốn của đơn vị, đi cùng trách nhiệm đưa thông tin định kỳ và đột xuất, cho thấy định hướng cụ thể trong việc giữ gìn người chơi.

Đáng để ý, với các sự cố bất thường như lỗi kỹ thuật gây ảnh hưởng tới mua bán, mốc thời gian công bố được ấn định trong vòng 24 giờ, góp phần tăng cường tính trách nhiệm giải trình của các đơn vị cung cấp dịch vụ.

Proof-of-reserves (POR) - cách thức cho phép khách hàng tự kiểm chứng on-chain rằng sàn đang nắm giữ đủ vốn tương đương với số tiền tài khoản của mình, có thể được coi như một điểm bổ trợ đáng lưu tâm trong lộ trình kiện toàn bộ máy quản trị.

Lúc được xây dựng toàn diện, bao gồm xác nhận bởi kiểm toán độc lập cùng công khai đồng thời mảng nghĩa vụ, cách thức này có khả năng tạo ra một lớp công khai có năng lực kiểm tra trực tiếp, qua đó gia cố sự tin tưởng thị trường.

Phương thức bằng chứng dự trữ nên được ấn định như một quy chuẩn kỹ thuật cưỡng bách hay chỉ là gợi ý để những sàn tự giác thực hiện nhằm tạo dựng uy tín?

• Đây là một điều thuộc về xây dựng chính sách, trong đó phương án tiếp cận sẽ dựa vào đích đến ưu tiên tại mỗi thời điểm mở rộng của thị trường. Ở thực tế, hai cách tiếp cận - tự giác và cưỡng bách - đều có cơ sở và không loại trừ lẫn nhau.

Tại phương diện thị trường, cách thức POR tự giác có tầm vóc như một tín hiệu rõ ràng. Việc chủ động đưa tin dự trữ giúp các sàn tạo dựng niềm tin, tạo ưu thế dẫn đầu và lôi kéo bộ phận người chơi có đòi hỏi cao về xác thực tài sản. Tại thời kỳ thử nghiệm, khi khối lượng đơn vị được phê duyệt còn ít, cách thức đua tranh dựa theo công khai có thể mang lại hiệu quả.

Tuy vậy, cách thức tự giác chẳng bảo đảm sự nhất quán. Trong lúc đó, việc đưa POR vào tập tiêu chuẩn cưỡng bách có thể tạo ra một mức chuẩn thấp nhất dùng chung cho toàn xã hội.

Yếu tố trọng tâm trong xây dựng quy chuẩn này chẳng chỉ nằm ở việc đưa tin tài sản, mà phải gồm cả đưa tin nghĩa vụ cùng cách thức kiểm tra độc lập. Nếu thiếu các mảnh ghép này, dữ liệu đưa ra sẽ chỉ thể hiện một phần thực trạng tài chính thực sự của thực thể.

Theo kinh nghiệm thế giới, một con đường hay được nhìn nhận là thực hiện theo từng nấc. Tại thời điểm đầu, duy trì các đòi hỏi cưỡng bách ở ngưỡng sơ khai - như phân tách vốn, đưa tin định kỳ theo Nghị quyết 05, đồng thời cổ vũ POR on-chain như một hành động minh bạch.

Lúc thị trường gom đủ tư liệu hoạt động cùng trình độ máy móc được chứng thực, việc đẩy chuẩn này thành trách nhiệm cưỡng bách, kèm theo đòi hỏi kiểm tra độc lập và đưa tin nghĩa vụ, sẽ có nền tảng thực tế chặt chẽ hơn nhằm vận hành tốt.

Trong tình huống xảy ra lỗi máy móc hoặc nền tảng mua bán mất khả năng chi trả tại thời kỳ thử nghiệm, hành lang luật pháp bây giờ đã có các văn bản cụ thể nào nhằm giữ gìn quyền lợi dân sự cùng quyền hưởng thừa kế vốn số cho khách hàng?

• Hệ thống luật pháp hiện tại đã định hình một số phương thức bảo vệ khách hàng mang tính thực chất, đồng thời còn một số khía cạnh đang tại giai đoạn được làm rõ thêm.

Về xử lý lỗi và thu lại chứng nhận, Nghị quyết 05 đã ấn định, thực thể cung ứng dịch vụ phải đưa tin đột xuất trong 24 giờ lúc có lỗi kỹ thuật tác động giao dịch. Ở tình huống bị lấy lại chứng nhận, đơn vị có 45 ngày để thanh toán hết mọi vốn của người dùng, đưa tới thực thể do người dùng chọn hoặc do Bộ Tài chính chỉ định quản lý.

Đó là cách thức "rút" có giám sát, bảo đảm khách hàng không bị tách biệt khỏi tiền của mình trong kịch bản sàn dừng hoạt động.

Tại nấc luật, Luật Công nghiệp công nghệ số (CNCNS) có hiệu lực từ đầu năm khẳng định tài sản số là vật chất theo Bộ luật Dân sự 2015. Điều ấy khơi mào về phương diện luật pháp cho quyền sở hữu, quyền để lại và các lợi ích dân sự khác đối với tài sản số.

Dù vậy, Bộ Tư pháp khi đánh giá về Luật CNCNS cũng nói rõ còn điểm khuyết về chia tách quyền sở hữu, quyền quản lý cùng các trình tự chỉ dẫn thi hành. Riêng chuyện thừa kế tiền số gửi ở sàn trong tình huống chủ tài khoản qua đời, hiện chẳng thấy quy chuẩn công khai đủ rành mạch về cách thức giải quyết.

Đó là mảng mang tính thực tế lớn, có khả năng được làm rõ dần trong thời gian thử nghiệm.

Chuyện tạo ra các sàn giao dịch chính quy sẽ tác động ra sao tới những “sàn lậu” hoặc các hoạt động phi tập trung vốn đang ẩn chứa nhiều nguy cơ lừa đảo ở Việt Nam hiện nay?

• Nghị quyết 05 tạo ra một thiết bị luật pháp then chốt nhằm xác định biên giới thị trường. Dựa trên Nghị quyết 05 sau 6 tháng kể từ lúc đơn vị cung ứng dịch vụ tài sản mã hóa đầu tiên được phê duyệt, người chơi ở nước thực hiện mua bán không qua những thực thể do Bộ Tài chính cấp quyền có thể bị phạt hành chính hoặc bị xử lý trách nhiệm hình sự, dựa theo bản chất và quy mô sai phạm.

Điều này tạo nên một vạch ngăn cách luật pháp rành mạch giữa vùng được cấp quyền cùng vùng hoạt động ngoài hệ thống.

Về tác động kinh tế, lúc những sàn mua bán chính quy đi vào hoạt động kèm nền tảng luật pháp cụ thể, dòng tiền được sắp xếp và cách thức thuế rõ ràng, có khả năng tạo ra đà dịch chuyển của một nhóm người dùng tới các hệ thống có cấp quyền, nhất là bộ phận chú trọng hoạt động tại giới hạn luật pháp.

Đà dịch chuyển này chẳng những giúp đổi mới cấu trúc dòng vốn, mà còn khiến tạo ra kho tư liệu mua bán nằm ở khu vực quản lý, qua đó giúp sức tốt hơn cho việc phòng chống sai phạm kinh tế.

Với tầm vóc thị trường tầm gần 17 triệu người Việt hiện sở hữu tiền mã hoá, tương đương xấp xỉ 17% dân số, độ lớn dòng tiền tới 220 tỷ USD, việc cấp quyền những sàn mua bán chính quy sẽ giúp hạn chế các hiểm họa lừa lọc liên quan tới tiền mã hoá, tăng trình độ phòng chống rửa tiền, ngăn tài trợ khủng bố và giúp sức thực tâm tới việc phát triển thị trường kinh tế số Việt Nam bền vững.

Theo Nam Đoàn

Dân Trí (DNews)